Aktualności

2014-05-07

Nabliższe szkolenie 20 maja 

 

2014-01-12

Konsultacje logopedyczne

 

2014-01-12

Pomyślności i szczęścia w 2014 roku!

 

2013-11-11

Projekt logopedyczny w przedszkolu

 

 

  

 

Znaczenie w pracy logopedy rozwoju motoryki precyzyjnej

 
    Człowiek posiada wielką i bardzo zróżnicowaną zdolność doświadczania świata. Dzieje się tak dzięki zmysłom percepcji: wzroku, słuchu, smaku, węchu, dotyku. 

    Najważniejszy jest dotyk, człowiek odczuwa go bardzo wcześnie, długo przed narodzeniem i nie przestaje go odczuwać właściwie do końca życia. Receptorem, który pozwala odczuwać dotyk jest skóra i przez nią właśnie docierają informacje głównie do dwóch obszarów mózgu: czuciowego i ruchowego. „Receptory dotyku są najgęściej rozmieszczone na opuszkach palców, wargach i na czubku języka. Dziecko nabywa pierwszych doświadczeń o otaczającej rzeczywistości biorąc przedmioty do ręki, które następnie wędrują do ust. Wszystkie te czynności dostarczają dziecku ogromną ilość bodźców zmysłowych, są one bardzo ważne dla rozwoju człowieka, ponieważ warunkują zaspokojenie potrzeb psychicznych”[1]. Kora czuciowa gwarantuje odbieranie wrażenia bólu, temperatury i jest odpowiedzialna za propriocepcję, czyli informacje o położeniu ciała, zmysłowym postrzeganiu aparatu ruchu, położeniu różnych części ciała względem siebie. Kora ruchowa natomiast powoduje ruch wszystkich mięśni, a w szczególności dotyczy motoryki precyzyjnej.
    Obszar kory mózgowej odpowiedzialny za motorykę precyzyjną dłoni i narządów artykulacyjnych zajmuje zdumiewająco dużą powierzchnię w stosunku do pozostałych obszarów kory, odpowiadających za ruchy innych części ciała. Ponadto ośrodki odpowiedzialne za ruchy ręki oraz ośrodki odpowiedzialne za motorykę artykulatorów znajdują się w bardzo bliskim sąsiedztwie. Pobudzanie i stymulacja dłoni ma wpływ na stymulację i pobudzenie ośrodka ruchowego mowy. Widoczne to jest nawet tuż po urodzeniu, kiedy u dziecka występuje odruch pierwotny, który pozwala na koordynację ręka - usta. Ucisk w środek dłoni dziecka powoduje otwarcie ust i odwrócenie głowy w kierunku bodźca. Jest to odruch Babkina i utrzymuje się on do około 4 miesiąca życia. Według S. Masgutowej „rozwój tego odruchu stwarza podstawę do rozwoju asymetrycznego odruchu fonicznego szyi i koordynacji „ręka - organy artykulacji (język)”, a później także rozwoju mowy i komunikacji. Wpływa także na rozwój środka ciała, wymiaru stabilności. Zbyt mocno zaciśnięte pięści w późniejszym wieku świadczą o napięciach w ciele, o symptomach neurotycznych. U dzieci jąkających się lub lękowych, ręce są napięte i zaciśnięte pięść. Takie napięcie jest przekazywane do obszaru szyi i mięśni piersiowych większych, co prowadzi do zaburzeń w działaniu przewodu pokarmowego. Nadmiernie rozwinięte ręce, słabe zaciśnięcie dłoni w pięści na odwrót - świadczy o hipotonii, słabości mięśniowej i opóźnieniu tego odruchu w rozwoju. U człowieka dorosłego niezintegrowanie tego odruchu z ogólnym systemem ruchów może przejawiać się w braku zdolności manualnych, niemożności wykonania chwytu pęsetkowego, problemami z mową z powodu przetrwałych relacji pomiędzy ręką a ustami, angażujących niezależną kontrolę mięśni ust, nadwrażliwość na stymulację dotykową dłoni i ruchami ust przy pisaniu i rysowaniu, a także w nadmiernym napięciu mięśni szyi, rąk i twarzy w sytuacjach społecznych i występach publicznych. Niezintegrowany odruch może być jedną z przyczyn brzydkiego pisma i nieumiejętności rysowania, wyrażania swoich myśli.”[2]
    Pobudzenie dotykowe dłoni po raz pierwszy ma miejsce już w życiu płodowym, bo wtedy właśnie zaczyna rozwijać się motoryka precyzyjna. Rozwój ręki odbywa się od 28 dnia życia płodowego, około 50 dnia życia płodowego pojawiają się pierwsze ruchy ręki, widoczne są palce, zaczynają współpracować nerwy i mięśnie. Od tego czasu dziecko doświadcza wrażeń dotykowych, może łapać pępowinę, rozpoczyna ssanie i połykanie. Dużą wrażliwość na dotyk wykazuje obszar okolicy ust -  warga górna, szczęka, żuchwa. Około 25 tygodnia życia płodowego dziecko ma rozwinięte ręce, może dotykać otoczenia, własnej skóry, zwijać ręce w piąstki. W życiu płodowym również następuje rozwój słuchu, płód odbiera wrażenia akustyczne.
    U noworodka występują liczne odruchy okolic ust: ssanie, szukanie, wysuwanie języka, kąsanie, żucie, połykanie. Odruchy z wiekiem zanikają lub przekształcają się w inne, bardziej dojrzałe. W pierwszym miesiącu życia dziecko reaguje na dźwięki, odkrywa swoje ciało, zwłaszcza rączki, które chętnie wkłada do buzi, zaciska rączkę na przedmiocie. Odruch chwytny jest nieświadomy. Właśnie na tym odruchu opiera się doskonalenie chwytania i manipulacji przedmiotami. W 2 miesiącu życia dziecko lepiej widzi, łączy obie rączki, wkłada je do buzi, wyciąga rączkę w kierunku interesującego je przedmiotu, zaczyna głużyć. W 3 miesiącu życia dziecko ćwiczy sięganie, chwytanie przestaje być tylko odruchem. Dziecko może utrzymać grzechotkę, potrząsać nią, wraz z rozwojem percepcji wzrokowej widzi przedmioty, których wcześniej nie zauważało. Zdobywa poczucie głębi i zaczyna dostrzegać, że świat jest trójwymiarowy. W 4 miesiącu dziecko chwyta całą dłonią bez użycia kciuka, który zwykle pozostaje w środku dłoni. Przedmioty, które widzi usiłuje złapać i włożyć do ust. Nie potrafi trzymać dwóch przedmiotów na raz. Gdy zaciekawi je inna zabawka, ta trzymana dotychczas zostaje wypuszczona z dłoni. Wyraźna jest też intensywna praca aparatu mowy - dziecko parska wargami, zmienia wysokość i intonację głosu, różnicuje płacz, występują głoski m, b. Niemowlę w 5 miesiącu życia umie już chwycić grzechotkę całą dłonią, aktywizując palce od II do V, kciuk przylega do przedmiotu. W szóstym miesiącu maluch potrafi sięgać w górę, w dół, przed siebie, na boki, uwielbia bawić się stopami i wkładać je do ust. Może też trzymać kubek obiema rękami i unosić do ust, albo uderzać zabawkami o inne przedmioty. W 7 miesiącu dziecko zaczyna używać rąk i palców na różne sposoby. Przebiera nimi po ziemi grabiącym ruchem, gdy stara się podnieść przedmiot. Rozwija się chwyt promieniowo- dłoniowy, palce od I Ido V łapią przedmiot z opozycją kciuka. W 8 miesiącu pojawia się chwyt promieniowo-palcowy, (palce od II do V w swych dalszych odcinkach chwytają przedmiot z opozycją kciuka), oraz chwyt „nożycowy” (kciuk dociska małe przedmioty do II palca). Niemowlę powtarza sylaby i całe ciągi sylabowe. Około 9-10 miesiąca wyraźny jest duży postęp w koordynacji wzrokowo-ruchowej i motoryki precyzyjnej. Dziecko chwyta przedmioty przy udziale kciuka i palca wskazującego używając opuszków tych palców – jest to chwyt pęsetowy. Często zbiera w ten sposób okruszki z podłogi. Pokazuje szczegóły przedmiotów palcem wskazującym. Zaczyna też klaskać, naśladować zabawy ruchowe z dorosłymi, intonację ich wypowiedzi, odgłosy zwierząt. Wypowiada zestawienia dwusylabowe (mama, baba). Około 11-12 miesiąca maluch potrafi dwoma palcami podnieść drobny przedmiot, wkładać jedne rzeczy w drugie, manipulować zabawkami. Pojawiają się pierwsze sensowne sylaby i umiejętność wykonywania prostych poleceń oraz reakcja na zakazy. Po ukończeniu pierwszego roku życia dziecko zdobywa znaczną kontrolę nad ruchami precyzyjnymi. Pokazuje palcem wskazującym, co oznacza, że rozpoznaje różne obiekty i próbuje je zidentyfikować. Próbuje też samodzielnie przewracać strony w książeczkach, używać prostych narzędzi, napełniać wiaderka, pudełka, układać wieżę z dwóch, a później większej ilości klocków. Wypowiada pierwsze słowa, powtarza zabawy i zestawienia sylab za osobą dorosłą, zaczyna używać gestów. Około 2 roku życia dziecko wypowiada pierwsze zdania, doskonali funkcje manualne. Coraz sprawniej się porusza wykorzystując w tym celu chodzenie, bieganie, wdrapywanie się na meble, schody, jest ciekawskie i wszędobylskie. W kolejnych miesiącach i latach dziecko jeszcze bardziej usprawnia motorykę precyzyjną, uczy się lepić z plasteliny, rysować, posługiwać się sztućcami, nożyczkami, coraz wyraźniej mówi, samodzielnie się wypowiada.
    Na sprawność aparatu mowy korzystnie wpływa karmienie piersią, gdyż ssanie w naturalny sposób usprawnia mięśnie warg, policzków i języka. Podczas karmienia piersią matka stymuluje wszystkie narządy zmysłów dziecka. Pobudza jego smak, węch, dotyk, równowagę. Jest to najlepszy sposób wpływania na integrowanie się zmysłów, poznawanie własnego ciała, nawiązywania relacji z otoczeniem. Zmysł smaku rozwija się już w życiu płodowym. Głównym narządem odbierającym wrażenia smakowe jest język, który posiada kubki smakowe odbierające cztery podstawowe smaki: kwaśny, słodki, słony, gorzki. Pobudzenie kubków smakowych powoduje powstanie reakcji niezbędnych dla czynności jedzenia – wydzielanie śliny, połykanie, ruchy języka. Wraz z rozwojem dziecka zwiększa się różnorodność pożywienia, co sprzyja wzrostowi wrażliwości receptorów smakowych i dojrzewaniu kanałów nerwowych przesyłających informacje do mózgu.[3] Około 6 miesiąca życia dziecko interesuje się smakiem, próbuje nowych pokarmów, dzięki wprowadzeniu karmienia miękką łyżeczką, zostaje stymulowany zarówno zmysł smaku jak i dotyk – wewnątrz jamy ustnej. W przypadku starszych dzieci dla prawidłowego rozwoju aparatu artykulacyjnego korzystne jest jedzenie owoców ze skórką, żucie np. marchewki.
    Aby prawidłowo przebiegał proces kształtowania się motoryki precyzyjnej dłoni oraz aparatu mowy konieczna jest integracja zmysłowa w OUN. Założenia teorii integracji sensorycznej przedstawiła dr J. Ayres oraz inni naukowcy w licznych badaniach.[4] Teoria ta opiera się na założeniach wywodzących się z neurologii, psychologii i teorii zachowania. Metoda integracji sensorycznej łączy spójny system wiedzy teoretycznej, diagnozę i terapię zaburzeń rozwojowych. Metoda ta może być stosowana także w celu stymulacji rozwoju oraz profilaktyki trudności szkolnych, a nawet ogólnie życiowych uwzględniając efektywność działania człowieka, jego funkcjonowanie emocjonalne i społeczne. Występują liczne dysfunkcje w zakresie integracji sensorycznej wymagające odpowiednich technik terapeutycznych. Do głównych założeń należą:
 
 
Reakcje adaptacyjne
Plastyczność neuronalna
Integralność systemu nerwowego
Złożone zachowania rozwijają się w oparciu o te, które zostały wcześniej wykształcone. Dzięki procesom integracji sensorycznej sekwencyjnie pojawiają się coraz bardziej skomplikowane zachowania. Istotą jest doświadczenie sensomotoryczne.
Jest to zdolność mózgu do zmian. Zakłada ona możliwość modyfikacji w obrębie systemu nerwowego w wyniku odpowiedniej stymulacji (zwłaszcza systemu dotykowego, przedsionkowego i proprioceptywnego). Plastyczność zależy m.in. od: krytycznych okresów rozwojowych dla poszczególnych funkcji i wieku, zaangażowania w wykonywanie zadań terapeutycznych, różnorodności dostarczanych wrażeń.
Polega na kontroli ośrodków podkorowych przez ośrodki korowe i odwrotnie. Poprawa działania ośrodków podkorowych ma wpływ na lepszą pracę ośrodków korowych i całego mó
 
 
    Integracja sensoryczna to proces, który polega na organizacji informacji, pochodzących z poszczególnych układów zmysłowych, tak aby mogły być one wykorzystane w celowym, efektywnym działaniu. Struktury mózgu, które biorą udział w tym procesie współpracują ze sobą, rozpoznają informacje, organizują je, rejestrują i łączą ze sobą tak, aby osoba mogła reagować adekwatnie do sytuacji i odpowiednio do wymagań otoczenia.
      Zmysły zbierają informacje zarówno z otoczenia, jak i z całego ciała - z mięśni, ścięgien, stawów (propriocepcja), oraz zmysłu przedsionkowego, który odbiera siłę grawitacji i informacje o ruchu ciała.[5]    
       Integracja sensoryczna jest więc bazą dla prawidłowego rozwoju zachowania, uczenia się, rozwoju ruchowego, w tym motoryki precyzyjnej dłoni i aparatu mowy. Najbardziej skomplikowane procesy jak: koordynacja ruchowa, planowanie ruchu, percepcja wzrokowa, słuchowa, mowa, czytanie, pisanie, liczenie zależą od procesów integracji, które mają miejsce w OUN.
       Wyróżnia się cztery poziomy kształtowania się integracji sensorycznej:
 
           
Poziom pierwszy
Poziom drugi
Poziom trzeci
Poziom czwarty
Zaczyna się w życiu płodowym i obejmuje 2 pierwsze miesiące życia;integracja bodźców błędnikowych i proprioceptywnych, koordynacja ruchów gałek ocznych, utrzymanie napięcia mięśniowego, poczucie pewności wobec siły grawitacji. Napięcie mięśni i umiejętność jego zmiany jako podstawa dla rozwoju ruchowego, zwłaszcza precyzyjnych ruchów ręki.
Trwa do końca pierwszego roku. Integracja informacji płynących z układu przedsionkowego, receptorów czucia głębokiego, układu dotykowego. Tworzy się percepcja własnego ciała, koordynacja stron ciała, praksja. Jest to etap kluczowy dla wykonywania działań angażujących obie ręce, wymagających przekroczenia linii ciała (np.: wiązanie sznurowadeł, zapinanie guzików). Prawidłowy rozwój schematu ciała również warunkuje prawidłowy rozwój mowy.
Obejmuje okres przed- przedszkolny. Integracja bodźców pochodzących z układu przedsionkowego, czuciowego proprioceptywnego, wzrokowego, słuchowego. Wzrasta koordynacja wzrokowo- ruchowa, umiejętność celowego działania, posługiwanie się mową.
 
Okres przedszkolny i początek okresu wczesnoszkolnego.
Dokonuje się ustalenie dominacji półkul mózgowych i stron ciała, a więc zakończenie procesu lateralizacji.
Zaburzenia powodują trudności w czytaniu, pisaniu, braku płynności ruchu.
Zaburzenia powodują dyspraksję, niezgrabność ruchową, problemy z samoobsługą i grafomotoryką.
Zakłócenia w obrębie systemu przedsionkowego powodują opóźnienie w rozwoju mowy.
Zaburzenia w tym procesie powodują trudności w nauce czytania, pisania, zwłaszcza trudności z różnicowaniem stron (prawa- lewa).
 
    Opanowanie umiejętności jednego poziomu jest warunkiem rozwijania sprawności poziomu następnego. Wszystkie skomplikowane czynności (percepcja wzrokowa, słuchowa, pamięć, uwaga, mowa, czytanie, pisanie) są uzależnione od integracji podstawowych systemów zmysłowych: dotykowego, proprioceptywnego, przedsionkowego, wzrokowego i słuchowego. Jeżeli pojawią się zaburzenia odbioru i przetwarzania bodźców, wówczas pojawią się też nieprawidłowości w rozwoju poznawczym, motorycznym i zachowaniu.        
        Wyróżniamy dwa rodzaje nieprawidłowości w przetwarzaniu bodźców zmysłowych: nadwrażliwość i podwrażliwość. Mózg dziecka z nadwrażliwością zbyt intensywnie odbiera bodźce, co powoduje bardzo silne, nieadekwatne reakcje. Dziecko preferuje miękkie zabawki, ubrania, na hałas reaguje zatykaniem uszu, unika zapachów potraw, obserwuje małe punkty, chmury, budowle. U takiego dziecka jest bardzo słaba koncentracja, zwraca ono uwagę na wszystkie sygnały otoczenia, nie uwzględniając ich obiektywnego znaczenia. Często widoczny jest lęk przed tymi bodźcami a nawet wycofanie lub panika. Czasami dziecko nie zdradza się ze swymi problemami, jeśli mają one łagodniejszą postać. Sprawia ono wrażenie, że woli unikać pewnych sytuacji, albo wydaje się rozdrażnione i poirytowane. Podwrażliwość występuje wtedy, gdy mózg dziecka odbiera bodźce ze zbyt małą intensywnością. Dziecko może zderzać się, wpadać na przedmioty, osoby, z powodu zaburzeń ruchowych, potrzeby dostarczenia sobie silnych wrażeń lub zbyt późnego zauważenia przeszkody. Czasami pojawia się trudność z interpretowaniem sygnałów niewerbalnych, np. ostrzegawczego zmarszczenia brwi przez rodzica, czy nauczyciela. Mogą też wystąpić trudności w rozumieniu krzyków. Dziecko często samo dostarcza sobie silnych bodźców (gryzienie, uderzanie, poszukuje silnych bodźców zapachowych, zjada to co ma w zasięgu ręki poszukując nowych, silnych wrażeń smakowych, wpatruje się w światło). Powstaje tzw. „biały szum”, powodujący, że przekaz płynący z zewnątrz jest zakłócony, zniekształcony lub niedopuszczony do mózgu przez szumy, które wytwarza i odbiera własny organizm.[6]
            Zaburzenia wynikające z nadwrażliwości lub niedowrażliwości (podwrażliwości) poszczególnych układów zmysłowych:  
Układ zmysłów
nadwrażliwość
podwrażliwość
Układ przedsionkowy
- objawy wegetatywne
- brak tolerancji ruchów obrotowych głowy lub całego ciała
- niepewność grawitacyjna
- lęk przed huśtaniem
- może występować nadwrażliwość emocjonalna, dotykowa i słuchowa
- wzmożona aktywność ruchowa (potrzeba biegania, skakania, huśtania się)
- problemy z koncentracją uwagi
Układ proprioceptywny
- nie odnotowano
- niekontrolowane chaotyczne ruchy
- duża ilość ruchów mimowolnych
- ściskanie ołówka podczas rysowania oraz innych narzędzi podczas czynności manipulacyjnych
- nieumiejętne podskakiwanie.
Układ dotykowy
- dziecko nie lubi bliskości, może unikać kontaktu dotykowego
- drażni je ubieranie, mycie włosów
- nie lubi bawić się w piasku
- nie lubi malowania farbami, lepienia
- ma trudności z koncentracją uwagi
- dziecko samo dostarcza sobie bodźców dotykowych, np. uderzając się po twarzy
- nie różnicuje części ciała,
- może mieć trudność z odczuwaniem na sobie ubrania, 
 
           
     Osiąganie przez dziecko nowych umiejętności z zakresu motoryki precyzyjnej jest związane z korą mózgową. „Pierwotna motoryka ustno-twarzowa jest podstawą rozwoju nie tylko technicznego aspektu mowy, lecz także psychicznego (myślenie, rozumienie). Oznacza to, że ćwicząc motorykę spontanicznie stymulujemy jej dojrzewanie i integrację od najwcześniejszego etapu życia dziecka. Właściwy rozwój pierwotnej motoryki ustno-twarzowej jest w istocie procesem uruchomienia zaprogramowanego potencjału rozwoju artykulacji i myślenia.” … „ Opóźnienie rozwoju i integracji wczesnej motoryki ustno- twarzowej objawia się impulsywnymi lub osłabionymi ruchami w obszarze jamy ustnej i twarzy. Przejawia się to wolnym lub przyśpieszonym ssaniem, połykaniem, gryzieniem, żuciem czy artykulacją. Opóźnienia mogą hamować tworzenie się wyższych, kontrolowanych schematów koordynacji podczas artykulacji. Jeśli motoryka ustno-twarzowa nie została zintegrowana, funkcjonuje na poziomie walki z osłabioną zdolnością do mówienia, co może być przyczyną występowania napięcia emocjonalno- psychicznego. Najczęściej działaniom terapeutycznym poddawane są zaburzone reakcje i odruchy takie jak ssanie, połykanie, gryzienie, kąsanie, żucie i odruch wymiotny, które odpowiedzialne są za podstawowe funkcje życiowe, to znaczy za oddychanie i przyjmowanie pokarmu.”[7]
    Terapia sensorycznej integracji zakłada dostarczenie odpowiedniej - kontrolowanej jakości i ilości bodźców sensorycznych, (w szczególności przedsionkowych, proprioceptywnych i dotykowych) tak aby dziecko mogło spontanicznie formułować reakcje adaptacyjne polepszając integrację tych bodźców. Podczas terapii ma się poprawiać praca OUN. Aby tak było stosowane są ćwiczenia, będące wyzwaniem dla dziecka i czynnikiem stymulującym pracę mózgu. Nie chodzi o naukę dziecka konkretnych umiejętności, lecz o poprawę integracji sensorycznej, która wzmacnia procesy nerwowe leżące u podstaw tych umiejętności. One natomiast pojawiając się są konsekwencją usprawnienia funkcjonowania OUN. „Terapeuta nie tyle kieruje zachowaniem dziecka ile kreuje takie wymagania, by dziecko było w stanie odpowiadać na nie coraz bardziej złożonymi reakcjami adaptacyjnymi”.[8]
    W rozwijaniu motoryki precyzyjnej „nie można pominąć roli prawidłowego rozwoju postawy i lokomocji, czyli motoryki dużej. Odpowiednia postawa ciała, prawidłowe wzorce ruchowe dają bazę do właściwego kształtowania motoryki precyzyjnej (koordynacji wzrokowo-ruchowej), a w konsekwencji także mowy poprzez odpowiednie zintegrowanie kompleksu ustno-twarzowego z motoryką całego ciała. Dlatego odpowiednio dobrany program terapii stymulacji sensomotorycznej powinien uwzględnić wszystkie części ciała”[9].
 
 

[1] A.Regner , w Forum Logopedyczne Nr 18/2010 PTL, Oddział Śląski, Katowice 2010
[2] S. Masgutowa, A.Regner ;Rozwój mowy dziecka w świetle integracji sensomotorycznej;Wydawnictwo Continuo, Wrocław 2009
[3] M.Borkowska, K.Wagh, Integracja sensoryczna na co dzień, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010
[4] A.Friedel; Integracja sensoryczna; www.sensoryint.eu
[5] M.Wiśniewska; Historia – 10 lat metody Integracji Sensorycznej w Polsce; http// www.pstis.pl
[6] A. Regner 2010
[7] A. Regner, 2010
[8] E. Tomasik, E. Moczanek; Współczesne tendencje w rehabilitacji; Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 1998
[9] A.Regner 2010